Odpowiednia jakość i ilość włókna jest ważna, bo krowa to przeżuwacz. Z drugiej strony trzeba „zmusić” ją do jak najwyższego pobrania suchej masy. Kiszonka z kukurydzy idealnie wpisuje się w te wytyczne żywieniowe i stałe zmagania hodowców z dostarczaniem wszystkich tych składników

Kiszonka z kukurydzy

Tegoroczne żniwa kukurydziane zbliżają się wielkimi krokami. Już od zasiewu obserwujemy jak roślina z dnia na dzień wzrasta i zmienia fazę wegetacji. Na terenie płn.- wsch. Polski już teraz widoczne jest wielkie zróżnicowanie w dojrzewaniu kukurydzy. Kukurydza, która teoretycznie radzi sobie dobrze w odmiennych warunkach glebowych, wymaga od nas staranności i coraz większej precyzji w uprawie oraz nawożeniu. Wybór odmiany, termin siewu, odżywienie i pielęgnacja ma nam ostatecznie dać materiał najwyższej jakości, z którego zrobimy paszę na kolejne miesiące.

Kiszonka z kukurydzy w ciągu ostatnich lat zyskała na popularności, stanowiąc główny komponent dawek pokarmowych wysokowydajnych stad krów mlecznych. Skąd takie zainteresowanie kukurydzą? Czy to moda? A może jednak konieczność przy stale wzrastających potrzebach krów mlecznych?

Dobra kiszonka

Dobra kiszonka z kukurydzy zapewnia pokrycie potrzeb pokarmowych wysokowydajnych krów w zakresie wysokiej koncentracji energii. Wyzwaniem ekonomicznym pozostaje uzupełnienie białka, którego poziom w kiszonce jest niski. Zdecydowanie warto dołożyć starań, aby kukurydza, tak kosztowna w uprawie, mogła stanowić doskonałą bazę paszową dla stada.

Jakie są zatem kluczowe momenty przy zbiorze kukurydzy na kiszonkę? Termin zbioru – w optymalnym okresie dojrzałości – sucha masa na poziomie 30-33% (28-32% w technologii wydłużonej sieczki z kukurydzy tzw. Shredlage), linia mleczna powinna wynosić od ½ do 1/3 wysokości ziarniaka. Pomaga to wyeliminować tlen z masy zielonki, zapewnia dobre ubicie oraz dostarcza odpowiedniej ilości rozpuszczalnych cukrów, aby poprawić przebieg fermentacji. Zbyt późny zbiór generuje problemy podczas zagęszczenia zielonej masy, zaburza fermentację również ze względu na zwiększoną ilość mykotoksyn obecnych na roślinie. Późno zebrana kukurydza ma wyższą zawartość skrobi, ale skrobia zawarta w twardych i suchych ziarniakach będzie gorzej wykorzystywana przez zwierzęta. Wyższy poziom włókna surowego obniży też strawność paszy.

Odpowiednia obróbka

Wysokość cięcia i rozdrobnienie. Przyjmuje się, że łodyga stanowi 25% energii (55- 60% suchej masy), zaś kolba aż 75% energii ( 40-45% suchej masy). Mając na uwadze powyższe fakty, wysokość cięcia powinna wynosić powyżej 30-40 cm, tak, aby maksymalnie skoncentrować energię, a jednocześnie zmniejszyć ilość popiołu (zanieczyszczeń pochodzenia glebowego). Długość sieczki przy tradycyjnej metodzie koszenia zależy od suchej masy zbieranej masy zielonej:

• • sucha masa poniżej 28% – długość sieczki powyżej 15 mm,
  • sucha masa 30 – 35% – długość sieczki 10-14 mm,
  • sucha masa powyżej 35% – długość sieczki poniżej 10 mm,

Kolejny punkt to prawidłowa obróbka ziarna. Im wyższa zawartość suchej masy, tym ważniejsze jest dokładne przetworzenie ziarna. Strawność skrobi zmienia się podczas fermentacji kiszonki:

• • dłuższe przechowywanie powoduje żelatynizację skrobi, czyniąc ją bardziej dostępną w żwaczu,
  • 50 dni po zamknięciu silosu, strawność skrobi w żwaczu wynosi 70%,
  • 1150 dni po zamknięciu silosu, strawność skrobi w żwaczu wynosi 85-90%.

Odpowiednie ubicie (zagęszczenie) materiału – pozwala usunąć resztki powietrza, co zmniejsza rozwój mikroorganizmów tlenowych i ogranicza straty. Ubicie uzależnione jest również od suchej masy:

• • 25% s.m – ubicie 190 kg/m3,
  • 30% s.m – ubicie 225 kg/m3,
  • 35% s.m – ubicie 250 kg/m3.

Fermentacja i inokulanty

Warunki beztlenowe i szybki spadek pH są niezbędne do przebiegu prawidłowej fermentacji. W przypadku obecności tlenu pojawiają się drożdże, które są głównymi inicjatorami przypadków psucia się kiszonek.

Kukurydza jako roślina polowa zawiera wysoki poziom „dzikich” bakterii i grzybów. Ich aktywność prowadzi do bardzo wysokich strat suchej masy, wartości odżywczych i smakowitości. Miejmy świadomość, że zakiszanie kukurydzy jest procesem etapowym, na który mamy realny wpływ. Stosowanie inokulantów wspomaga szybkie obniżenie pH, kierunkuje właściwą fermentację oraz redukuje poziom grzybów i pleśni. Kluczowy jest skład inokulantu, który powinien zawierać szczepy homofermentatywne i heterofermentatywne (szczególnie istotny szczep L. buchneri). Bakterie te, oprócz kwasu mlekowego, produkują kwas octowy oraz propionowy.

Alicja Dąbkowska, Doradca żywieniowy 

Dawki pokarmowe

Zacznijmy od struktury dawki pokarmowej i jej kluczowych elementów. Dawka pokarmowa dla bydła mlecznego składa się z kilku podstawowych komponentów, które pełnią różne funkcje. Po pierwsze, pasze objętościowe, takie jak sianokiszonki czy kiszonki z kukurydzy stanowią fundament żywienia krów. Są bogate w błonnik niezbędny do prawidłowego funkcjonowania żwacza, pierwszego żołądka krowy. Błonnik pobudza motorykę przewodu pokarmowego, wspiera fermentację mikrobiologiczną w żwaczu oraz stymuluje produkcję śliny, co pomaga utrzymać odpowiednie pH w żwaczu.

Pasze treściwe, takie jak ziarna zbóż np. kukurydza, jęczmień i śruty (sojowa, rzepa- kowa), są źródłem wysokoenergetycznych składników odżywczych. Ich główną funkcją jest dostarczanie energii oraz białka, które są niezbędne do produkcji mleka. Warto jednak pamiętać, że zbyt duża ilość pasz treściwych w dawce może prowadzić do zakwaszenia żwacza (kwasicy), co ma negatywny wpływ na zdrowie krów.

I jeszcze dodatki mineralno-witaminowe. Krowy mleczne, zwłaszcza te o wysokiej wydajności, mają wysokie zapotrzebowanie na witaminy i minerały. Ważne, aby w dawce pokarmowej nie zabrakło: wapnia, fosforu, sodu, magnezu oraz witamin A, D i E. Dobierając mieszanki dla naszego stada zwróćmy uwagę, by zawierały one wcześniej wymienione witaminy w formach chronionych. To bardzo istotne. Niedobory tych składników mogą prowadzić do problemów zdrowotnych, takich jak zaburzenia płodności, problemy z racicami czy spadek wydajności mlecznej.

Struktura fizyczna

Teraz czas na temat odpowiedniej struktury fizycznej paszy. Jest ona kluczowa dla poprawnego funkcjonowania żwacza i procesu przeżuwania. Pamiętajmy, aby pasza była dokładnie przygotowana. Bardzo istotna jest jakość sprzętu (ostrość noży) i czas mieszania. Krowy mleczne mają tendencję do sortowania paszy. W związku z tym TMR powinien być na tyle jednorodny, by uniemożliwić im wybieranie tylko najbardziej smakowitych składników i pozostawienie reszty włókna na stole paszowym. Optymalna długość kawałków paszy nie powinna przekraczać 3-4 cm, co pozwala na efektywne przeżuwanie i stymuluje produkcję śliny. Działa ona jak naturalny bufor (podnosi pH żwacza). Wartości pH w żwaczu pomiędzy 6 a 6,5 są odpowiednie, by nie doprowadzić do kwasicy. Każdy ich spadek poniżej 5,8 może przyczynić się do problemów metabolicznych zwierząt, zmniejszenia wydajności mlecznej, biegunek, a w skrajnych przypadkach zapalenia racic (ochwat).

Kluczowym czynnikiem jest wilgotność paszy. Nie może ona być zbyt sucha ani za mokra. Idealna zawartość suchej masy to ok. 40-50%. Zbyt mokry TMR może przyczynić się do procesu namnażania bakterii, zwłaszcza latem. W takich przypadkach warto zastosować konserwanty hamujące rozwój niechcianych mikroorganizmów. Natomiast wartości powyżej 50% mogą zwiększać tendencję do sortowania i utrudniać fermentację w żwaczu.

Następną rzeczą, którą musimy wykonać poprawnie, jest kolejność dodawania składników podczas przygotowywania TMR. Mamy kilka możliwości. Moim zdaniem, najbardziej efektywną metodą jest dodawanie sianokiszonki jako pierwszej, pasz treściwych w drugiej kolejności, a kiszonki z kukurydzy na koniec.

Test TMR

Jeśli już wiemy jak przygotować odpowiednią paszę dla stada, możemy wykonać test TMR za pomocą sit Penn State. Analiza rozkładu dawki pokarmowej na poszczególnych sitach pomoże nam zobrazować, czy TMR został przygotowany we właściwy sposób. Rozkład na sitach powinien wyglądać w następujący sposób:

• pierwsze sito: powyżej 19 mm – powinny się tu znajdować długie fragmenty włókna dawki pokarmowej; jeśli do zbadania weźmiemy ok. 500 g TMR, to masa przesortowanego materiału nie powinna przekraczać 5-10%
• drugie sito: 8-19 mm – znajdują się tu fragmenty paszy średniej np. cząstki kiszonki z kukurydzy; przesortowany materiał powinien stanowić 30-50%
• trzecie sito: 4-8 mm – powinno zawierać np. fragmenty paszy treściwej; powinno tu być 30-40% przesianego materiału
• czwarte sito, zwane miską: poniżej 4 mm – znajdują się tu najmniejsze cząstki czyli pył czy drobiny zbóż, 10-20% daw- ki TMR.

Klucz do wydajności

Bilans energetyczny i białkowy to dwa kluczowe elementy, które decydują o wydajności mlecznej krów. W zależności od etapu laktacji oraz indywidualnych potrzeb zwierząt, dawka powinna być tak zbilansowana, aby dostarczać je w odpowiedniej ilości. Deficyt energii prowadzi do spadku produkcji mleka oraz kondycji krów, natomiast nadmiar białka może obciążać wątrobę. Ważnym elementem zarządzania żywieniem bydła mlecznego jest stałe monitorowanie kondycji krów oraz wyników produkcyjnych. Analiza składu mleka (zawartość tłuszczu, białka, mocznika) i obserwacja stanu zdrowia zwierząt pozwala na bieżąco korygować skład dawki pokarmowej. W dobie coraz bardziej rozwijającej się technologii, możemy również korzystać z systemów zarządzania stadem, dzięki którym jesteśmy w stanie jeszcze dokładniej przeanalizować to, czy nasza dawka i struktura jest odpowiednia np. poprzez analizę dziennego przeżuwania przez zwierzęta. Dodatkowo otrzymujemy informacje, które pozwalają na maksymalizację wydajności mlecznej. Struktura dawki pokarmowej w żywieniu bydła mlecznego jest jednym z kluczowych elementów wpływających na zdrowie, wydajność i dobrostan krów. Odpowiednia równowaga pomiędzy paszami objętościowymi, treściwymi, a dodatkami mineralno-witaminowymi, przy jednoczesnym uwzględnieniu struktury fizycznej paszy, pozwala na optymalne wykorzystanie potencjału produkcyjnego stada. Regularne monitorowanie i dostosowywanie dawki do aktualnych potrzeb krów jest niezbędne, aby zapewnić im zdrowie oraz maksymalną efektywność produkcji mleka.

Daniel Marczuk, Doradca żywieniowy 

Ciągłe monitorowanie krów, ich zdrowia, zachowań rujowych, pobierania i przeżuwania paszy bez konieczności wchodzenia do obory. To tak, jakbyśmy stali przy każdej krowie całą dobę i obserwowali jej zachowanie. System zarządzania stadem AfiFarm we współpracy z Magia Agro to niewątpliwie rewolucyjne rozwiązanie w obszarze hodowli bydła.

Dlaczego Afimilk Cow Monitoring?

Ciągła obserwacja wszystkich krów w stadzie – czy jest to możliwe bez systemu? W mniejszych oborach – teoretycznie tak, jednak przede wszystkim w ciągu dnia. W praktyce – absolutnie nie! Stada liczą coraz więcej krów. W oborze wolnostanowiskowej obserwujemy je najczęściej tylko w trakcie doju lub, jeśli doi robot, to prawie w ogóle tego nie robimy. Hodowcy nie mają czasu, by monitorować każdą krowę. I tu z pomocą przychodzi nasz system zarządzania stadem Afimilk.

Magia Agro – dealer Afimilk zapewnia klientom kompleksowe wsparcie po zakupie i montażu systemu monitoringu krów Afimilk Cow Monitoring. Chcemy, żeby hodowca maksymalnie wykorzystał potencjał tej technologii. Nasz zespół przez trzy miesiące od momentu montażu wspiera hodowcę i uczy, jak z niego korzystać – wprowadzać dane i odczytywać raporty. Dzięki temu rolnik nie pozostaje sam. Chcemy, żeby każdy po wkroczeniu do świata Afimilk Cow Monitoring czuł się pewnie.

Jak wygląda proces wdrażania?

Przeprowadzimy hodowcę przez wszystkie funkcje i możliwości systemu w takim tempie, jaki będzie dla niego odpowiedni. Dostosujemy szkolenie do indywidualnych potrzeb, dzięki czemu każdy będzie mógł w pełni zrozumieć system. Gwarantujemy też szybką i efektywną pomoc techniczną w razie jakichkolwiek problemów i pytań dotyczących działania Cow Monitoring, ponieważ chcemy, żeby płynnie funkcjonował w każdej oborze. Jesteśmy w stałym kontakcie z lekarzem weterynarii, dedykowanym do obsługi systemu, dzięki czemu nauczymy hodowcę jak zinterpretować wyniki i wskaźniki generowane przez AfiFarm. Będziemy asystować na tyle, ile będzie to konieczne, przy zrozumieniu danych i wykorzystaniu ich w celu optymalizacji opieki nad krowami i maksymalizacji wydajności stada. Nasza współpraca nie kończy się jednak po tych trzech miesiącach. W miarę indywidualnych potrzeb klienta, jesteśmy gotowi służyć wsparciem również po upływie tego czasu. Mamy nadzieję, że dzięki takiej strategii, będziecie państwo czuć się bezpiecznie i komfortowo. Chcemy dołożyć wszelkich starań, żeby korzystanie z systemu monitorowania było przyjemnością, a bogactwo informacji, jakie przyniesie, przyczyniło się do uzyskiwania coraz lepszych wyników w hodowli.

Za rękę

Jako opiekun systemu monitorowania stada Afimilk Cow Monitoring z ramienia Magia Agro, mówiąc kolokwialnie, prowadzę hodowcę za rękę. Pokazuję system, wyjaśniam jak wprowadzać dane oraz generować raporty. Sprawdzam, czy użytkownik korzysta z komunikatów, które generuje Cow Monitoring (np. o rui) i czy wprowadza wszystkie informacje potrzebne do prawidłowego funkcjonowania programu. Jeśli pojawi się taka potrzeba, to zadzwonię i przypomnę, żeby dodał inseminację u krów, które miały ruję. Postaram się, żeby korzystanie z powiadomień oraz wprowadzanie danych na bieżąco weszło hodowcy w krew i stało się rutyną, taką jak na przykład codzienny udój. Raporty generowane przez Afimilk Cow Monitoring mogą nam przekazywać dane dotyczące aspektów związanych z płodnością, zdrowiem i stresem cieplnym na niespotykaną wcześniej skalę. Aż żal z tego nie skorzystać.

Kinga Piotrowska, Kierownik działu badawczo-rozwojowego 

Jak wyglądają pierwsze kroki związane z instalacją i użytkowaniem systemu?

Kiedy hodowca zdecyduje się na zakup systemu Afimilk Cow Monitoring, jako opiekun, kontaktuję się z nim w celu zebrania danych na temat stada. Kompleksowo przygotowujemy gospodarstwo do pracy z systemem, dlatego w ofercie Afimilk Cow Monitoring od Magia Agro znajduje się komputer stacjonarny o określonych parametrach, który jest niezbędny do zbierania i przetwarzania danych. Dbamy o to, żeby hodowca nie musiał samodzielnie wprowadzać informacji przed montażem, ale, by to system mógł zbierać dane i uczyć się behawioru krów od razu po uruchomieniu. Dlatego Afifarm i informacje na temat stada wgrywamy do komputera jeszcze przed montażem systemu w gospodarstwie. Do prawidłowego przygotowania pliku potrzebne są numery krów (kolczykowe lub oborowe), daty urodzenia, daty inseminacji i wyniki testu cielności. Należy podkreślić, że hodowca musi zapewnić stały dostęp do internetu w oborze, a przyłącze powinno być gotowe najpóźniej w dniu montażu.

Kolejny etap to tzw. dzień zero – dzień instalacji systemu w gospodarstwie. Wtedy montujemy w oborze antenę, instruujemy hodowcę, jak założyć obroże na zwierzęta, przeprowadzamy podstawowe szkolenie, dotyczące korzystania z systemu i usuwamy ewentualne usterki. Dostosowujemy parametry dotyczące np. dni wyczekiwania na ruję po wycieleniu, do dotychczasowego modelu zarządzania w gospodarstwie. Konfigurujemy także aplikację Afi2Go Prime na telefonie.

Proces korzystania z systemu

Bezpośrednio po uruchomieniu, Afimilk Cow Monitoring zaczyna kolekcjonować dane na temat krów. Zachęcam, żeby hodowca, od pierwszego dnia użytkowania Afifarm, sam uzupełniał dane dotyczące zdarzeń w gospodarstwie. Jest to koniecznie do prawidłowego funkcjonowania systemu, a także w ten sposób dużo łatwiej nauczyć się biegłej obsługi. Zapewniam, że nie da się tu nic zepsuć – dane są kolekcjonowane w chmurze i w razie potrzeby możemy je odzyskać do stanu sprzed krytycznych zmian.

Po około dwóch tygodniach od montażu, czyli wtedy, kiedy hodowca oswoi się z jego działaniem, spotykamy się na wizycie kontrolnej. Sprawdzamy informacje wprowadzone dotychczas do systemu i je analizujemy. Odpowiadamy na pytania, które pojawiły się w trakcie nauki samodzielnego korzystania z systemu. Wizyta odbywa się pod nadzorem doświadczonego lekarza weterynarii, który wyjaśnia niuanse dotyczące działania Afifarm oraz pomaga rozwiązywać ewentualne problemy. Chcemy, żeby po tej wizycie hodowca czuł się pewnie i zaczął samodzielnie i w pełni pracować w systemie monitoringu Afimilk.

Nigdy nie zostawiamy hodowcy bez opieki. Co kilka dni łączymy się zdalnie, analizujemy zdarzenia w gospodarstwie, odpowiadamy na pytania. Jesteśmy w kontakcie z lekarzem weterynarii dedykowanym do obsługi systemu, wiec jeśli pojawi się jakiś problem lub wątpliwość, możemy szybko zareagować.

Kinga Piotrowska, Kierownik działu badawczo-rozwojowego

O wątrobie powiedziano już wiele, a mam wrażenie, że w dalszym ciągu zapominamy jak kluczową pełni rolę w funkcjonowaniu organizmu krowy. Ośmielę się nawet stwierdzić, że obok serca i żwacza to właśnie wątroba jest najważniejszym organem. Procesy, które tam zachodzą są liczne i skomplikowane, dlatego chcę się skupić na najistotniejszych aspektach. Na rzeczach, które są kluczowe z punktu widzenia Hodowcy.

Dlaczego więc powinniśmy dbać o to, aby wątroba była w jak najlepszej formie? Odpowiedź jest prosta – bo to się nam opłaci!

Na początek kilka faktów:

• wątroba waży od 1% do 1,5 % masy ciała krowy
• rośnie do 3 roku życia
• przepływ krwi przez wątrobę u krów w laktacji jest o ok. 50% wyższy niż u krów zasuszonych
• w ciągu jednego dnia, przy produkcji 40-50 litrów mleka przepływa przez nią ok. 2000 litrów krwi.

Funkcje jakie pełni są fundamentem sprawnie działającego organizmu. Wśród nich jest :

• detoksykacja i pomoc w usunięciu m.in. uszkodzonych komórek, leków, toksyn, amoniaku;
• przechowywanie składników odżywczych, witamin, mikroelementów oraz ich mobilizacja w razie potrzeby;
• regulacja rozdziału składników odżywczych do tkanek i organów;
• produkcja żółci niezbędnej przy trawieniu tłuszczów;
• przekształcanie lotnych kwasów tłuszczowych (LKT – kwas propionowy, octowy i masłowy) powstałych w wyniku fermentacji w żwaczu w glukozę.

Glukoza – słowo klucz

Związek ten jest podstawowym źródłem energii, niezbędnym do funkcjonowania wszystkich komórek organizmu, do przebiegu wszystkich reakcji i procesów. Można powiedzieć, że nic nie odbywa się bez udziału glukozy. A skoro krowa potrzebuje dużej ilości glukozy produkowanej podczas glukoneogenezy, to nie ma do tego innej drogi jak tylko zdrowa wątroba.

Olbrzymie zapotrzebowanie na glukozę rozpoczyna się wraz z porodem i laktacją. Dochodzi wówczas do nałożenia się kilku procesów wymagających energii. Do wyprodukowania 1 litra mleka potrzeba 72g glukozy. Łatwo więc obliczyć, że w przypadku krów wysokowydajnych (40 -50 litrów mleka), potrzebujemy ponad 3 kg glukozy dziennie. Stanowi to potężne wyzwanie dla organizmu.

Skoro głównym prekursorem glukozy są lotne kwasy tłuszczowe to wiemy, że kluczową rolę odgrywa pasza, jaką krowa dostanie na stole paszowym. Stare powiedzenie, że „krowa pyskiem doi” jest wciąż prawdziwe i aktualne. Patrząc więc przez pryzmat wątroby widzimy, jak istotne jest, aby krowa miała cały czas dostęp do paszy o jak najlepszej jakości ale też zbilansowanej do jej właściwych potrzeb.

Znaczące ilości glukozy zużywa również układ odpornościowy. Szacuje się, że do prawidłowego działania wymaga on 1 kg glukozy na 12 godzin.  Każda reakcja obronna organizmu przed czynnikami stresowymi ( stres środowiskowy, stres cieplny, choroby metaboliczne) oznacza silne pobudzenie i jeszcze większe zapotrzebowanie.

Jeden z Profesorów powiedział kiedyś, że „ centralnym narządem rozrodczym krowy jest wątroba”. Nie można się z tym nie zgodzić! Kluczowym składnikiem pokarmowym dla regulacji stężenia hormonów jest glukoza. Jak dużym problemem jest rozród w stadach bydła mlecznego nie trzeba nikogo przekonywać. Wystarczą statystyki, które wyraźnie pokazują, że problemy z zacieleniem są wciąż główną przyczyną ubywania krów.

Mikrotoksyny

Musimy mieć też świadomość, że to właśnie mikotoksyny mogą powodować uszkodzenia komórek wątrobowych. Pewne zdolności do neutralizacji mikotoksyn ma żwacz, natomiast w praktyce spotykamy się z tym, że źródeł skażonej paszy jest kilka (śruty zbożowe, kiszonki), a krowa je taką paszę wiele miesięcy. W takim wypadku dochodzi do mikotoksykozy mogącej powodować ciężkie uszkodzenia wątroby.

Pojawił się też indeks funkcjonowania wątroby (Liver functionality index – LFI), który opiera się na pomiarze stężenia wybranych biomarkerów we krwi połączonych z funkcjonowaniem wątroby. Są to :

• albuminy – wskaźnik syntezy białek
• cholesterol – wskaźnik syntezy lipoprotein
• bilirubina – wskaźnik katabolizmu hemu, czyli części cząsteczki hemoglobiny.

Co możemy zrobi, aby najlepiej zadbać o wątrobę?

Moim zdaniem bezsprzecznie najtańszym i skutecznym sposobem jest pilnowanie kondycji krów (BCS)! Krowy w zbyt dobrej kondycji, inaczej mówiąc „krowy tłuste”, zawsze będą wywoływać problemy. W takich krów pojawiają się problemy, jak spadek apetytu po porodzie, a nawet jeszcze przed, uruchamianie swoich rezerw z tkanki tłuszczowej, spadek poziomu glukozy, niesprawne spalanie tłuszczu w wątrobie, co w konsekwencji prowadzi do odłożenia części tego tłuszczu w tkance wątroby. Upośledzone funkcje wątroby to także przedłużona laktacja i zbyt dobra kondycja i wpadamy w błędne koło.

Poza monitorowaniem kondycji istnieją dodatki usprawniające mechanizmy zachodzące w wątrobie. Ostatnie lata potwierdziły wysoką skuteczność stosowania chronionej metioniny  jeżeli chodzi o kwestię rozrodu. Miała ona pozytywny wpływ na rozwój zarodków, na poprawę mechanizmów odporności w macicy i większą zdolność przeżywania zarodków. Po zastosowaniu chronionej metioniny zwiększył się również udział krów z wysokim czyli korzystnym indeksem LFI.

Istnieje więc konieczność uwzględniania w dawkach pokarmowych podaży energii (glukozy) ale także białka metabolizowanego – czyli aminokwasów dostępnych jelitowo.

Dobrym rozwiązaniem jest też stosowanie chronionej choliny. Cholina jest witaminą z grupy B i może być syntetyzowana z metioniny. To z choliny powstaje istotny składnik błon komórkowych, w tym komórek wątroby – fosfatydocholina. Bierze ona również udział w usuwaniu nadmiaru kwasów tłuszczowych z wątroby. Podawanie krowom chronionej choliny w okresie okołoporodowym z jednej strony może chronić przed ketozą i stłuszczeniem wątroby, a z drugiej strony zwiększa pulę dostępnej metioniny.

Wątroba pełni najistotniejsze funkcje w organizmie. To, w jakim stanie jest wątroba będzie ostatecznie miało wpływ na ilość i skład mleka, rozród, ogólny stan zdrowia, długowieczność. A doskonale wiemy, że to wszystko determinuje koszty odpowiadając za końcowy bilans ekonomiczny stada. Wszystkim więc powinno zależeć na zdrowej krowie, a zdrowa krowa zaczyna się od zdrowej wątroby.

Anna Jatkowska, specjalista żywieniowy

Strawność ziarna kukurydzy jako kluczowy czynnik do wykorzystania pełnego potencjału energetycznego

Wartość pokarmowa ziarna kukurydzy

• 1,22 JPM,
• 97 BTJE,
• 74 BTJN,
• 54 BTJP,
• Około 70% skrobi,5 % tłuszczu, 2,5% włókna.

Czyli ziarno kukurydzy jest zdecydowanie komponentem energetycznym, które zawiera mało włókna. Wydaje się być doskonałym donorem energii dla bydła.

Najbardziej efektywne w pierwszym okresie laktacji

• Deficyt energetyczny
• Najbardziej „zagęszczone” energetycznie ziarno zbóż
• Niski potencjał rozkładu w żwaczu – zapobiega kwasicy
• Wysoka produkcja glukozy
• Chętnie pobierana, smakowita pasza
• Najwyższy poziom BTJP

Przewaga kukurydzy nad innymi ziarnami zbóż

Kukurydza jest rośliną o fotosyntezie typu C4, w odróżnieniu od innych zbóż uprawianych w Polsce (C3)

Tempo rozkładu skrobi z różnych zbóż

Czy twoje zwierzęta wykorzystują w 100 % potencjał dawki pokarmowej?

Trochę ekonomii

• Stado 100 krów
• Wydalanie 60 gram ziarna w kg kału (dane z pierwszego sita)
• Przy 40 kg to 2,4 kg ziarna w odchodach
• 240 kg ziarna dziennie!!!
• 8640 kg w ciągu roku przy dzisiejszych cenach to 6000 zł
• Jakie są skutki zdrowotne?
• Ile kosztuje obniżenie zdrowotności i płodności?

Ziarno kukurydzy suszyć czy kisić

• Ekonomia jest tutaj najważniejsza…
• Kiszone ziarno kukurydzy: lepsza strawność, lepsze wykorzystanie
• Ale… Ryzyko kwasicy
• 3 frakcje skrobi (CNCPS)
• Suszenie ziarna – mniejsze straty, więcej ziarna dostępnego w jelicie, ryzyko zapalenia błony śluzowej jelita cienkiego

Wyniki produkcyjne: gnieść, czy mielić

Zależności genotypowe

• Flint – suszymy i gnieciemy
• Dent – śrutujemy i kisimy

Za: dr R. Mikuła; Szepietowo 2021

Rozdrobnienie ziarna kukurydzy

Co możemy zrobić, aby poprawić wykorzystanie ziarna kukurydzy

• Dobór odmian: flint czy dent?
• Synchronizacja rozkładu związków azotowych i węglowodanów
• Prawidłowe rozdrobnienie zakiszanego materiału
• Prawidłowe mielenie – śrutowniki bijakowe, tarczowe; gniotowniki-odpowiednia szczelina, różnica w prędkości walców, prawidłowe ryflowanie
• Odpowiedni czas kiszenia ziarna
• Odpowiednia temperatura suszenia
• Wykorzystanie odpowiednich dodatków paszowych: żywe kultury drożdży, substancje buforujące czy wreszcie enzymy poprawiające dostęp bakterii do skrobi

Podsumowanie

• Ziarno kukurydzy to doskonały komponent dawki pokarmowej
• Ważne jest wiele czynników, które wpływają na strawność wprowadzanego do dawki ziarna kukurydzy:
  • Dobór odmian
  • Flint/Dent
  • Sposób konserwacji
  • Wybór technologii
  • Rozdrobnienie
• Konsultacje z wykwalifikowaną firmą doradczą

Michał Brzozowski, Specjalista ds. żywienia 

Zasuszenie jest kluczowym okresem w żywieniu krów mlecznych. Możemy śmiało przyjąć, że nadchodząca laktacja zaczyna się już w momencie, kiedy nasze zwierzęta kończą poprzednią.

Prawidłowe przygotowanie krów do laktacji

Zasuszenie jest kluczowym okresem w żywieniu krów mlecznych. Możemy śmiało przyjąć, że nadchodząca laktacja zaczyna się już w momencie, kiedy nasze zwierzęta kończą poprzednią. W literaturze możemy znaleźć bardzo dużo informacji o tzw. okresie trans czyli 3 tygodnie przed wycieleniem i pierwsze 3 tygodnie po wycieleniu. W tym czasie dochodzi do największej liczby zaburzeń zdrowotnych, które przyczyniają się do pogorszenia wyników produkcyjnych, a nawet do brakowania krów. Jednakże zasuszenie to nie tylko 3 tygodnie przed wycieleniem. Okres ten, w zależności od formy zarządzania stadem, z reguły dzielimy na dwa zasadnicze etapy: zasuszenie właściwe i przygotowanie do laktacji.

Zasuszenie właściwe

Zasuszenie właściwe to okres, który trwa od 8 do 3 tygodnia przed wycieleniem. W tym czasie organizm krowy przechodzi w stan spoczynku i nie jest eksploatowany przez produkcję mleka, dzięki czemu nabłonek wymienia może się regenerować. Z punktu widzenia doradcy żywieniowego w czasie zasuszenia właściwego powinniśmy zadbać o to, aby nie przekarmiać krów energetycznie. Nadmiar energii w dawce spowoduje zatuczenie zwierząt, niebezpieczny wzrost kondycji i zapasów tłuszczu w organizmie. Przekarmianie krów mlecznych może również powodować nadmierne gromadzenie tłuszczu w adipocytach (komórkach wątroby), co wyraźnie upośledza jej funkcjonowanie już na początku zbliżającej się laktacji. Ważne jest również zapewnienie odpowiedniego poziomu białka jako budulca dla płodu rozwijającego się w organizmie krowy. Wprowadzając krowę w okres zasuszenia warto uzupełniać dawkę pokarmową w optymalny poziom witamin i minerałów. Szczególnie istotną rolę odgrywają tutaj witaminy rozpuszczalne w tłuszczach: A, D i E. Witamina A i E zapewniają właściwą regenerację nabłonka wymienia, a witamina D  pomaga w prawidłowej gospodarce hormonalnej, związanej z profilaktyką hipokalcemii. Witaminy te są także niezbędne do prawidłowego odżywienia cielęcia, które w trzech ostatnich miesiącach ciąży wykazuje ogromne zapotrzebowanie na minerały i witaminy.

Przygotowanie krowy

Jeżeli mówimy o przygotowaniu krowy do zbliżającej się laktacji, najwięcej uwagi należy poświęcić ostatnim trzem tygodniom zasuszenia. W tym okresie należy wprowadzić pasze zawierające więcej skrobi, która stymuluje brodawki żwacza do wzrostu i zwiększenia swojej powierzchni. Dzięki temu  krowa może optymalnie wykorzystać potencjał fermentacji skrobi do LKT (Lotnych Kwasów Tłuszczowych) w żwaczu. Wyższy poziom skrobi stymuluje wzrost liczebności mikroorganizmów w żwaczu, które w okresie laktacji będą zdolne do wykorzystania pasz skrobiowych. W okresie 3 tygodni przed wycieleniem krowy wykazują większe zapotrzebowanie na białko, nie tylko ogólne ale to metabolizowane, czyli dostępne dla organizmu krowy oraz niezbędne aminokwasy, w szczególności metioninę i lizynę dostępną w jelicie. Dlatego też warto w tym okresie stosować specjalne dodatki, zawierające w swoim składzie właśnie te aminokwasy.

Okres Close-up to kluczowy etap w żywieniu krów przy prewencji hipokalcemii. Choroba ta, mimo że doskonale znana wszystkim hodowcom bydła mlecznego, w dalszym ciągu stanowi bardzo duży problem i nie pozwala na osiągnięcie optymalnych wyników produkcyjnych. Warto w tym miejscu zaznaczyć, że o ile przypadki hipokalcemii klinicznej są bardzo łatwe do zdiagnozowania i nie stanowią dużego odsetka przypadków (2-5%), o tyle wyzwanie stanowi diagnoza hipokalcemii podklinicznej, czyli takiej, która nie daje wyraźnych objawów klinicznych, a według różnych publikacji może dotykać nawet 50% krów po wycieleniu. Do diagnozowania tej choroby można posługiwać się badaniem stężenia wapnia we krwi w pierwszych godzinach po wycieleniu. Jest to jednak dosyć trudne do zrealizowania w sytuacji, kiedy lekarz weterynarii nie jest etatowym pracownikiem gospodarstwa rolnego. Taka sytuacja jest najczęściej spotykana w Polsce, gdzie dominują gospodarstwa rodzinne średniej i małej wielkości. Pomocne wydaje się monitorowanie częstotliwości występowania chorób wtórnych i towarzyszących, w których hipokalcemia najczęściej jest chorobą pierwotną. Do tych dolegliwości zaliczamy:

• zatrzymanie łożyska
• przemieszczenie trawieńca
• zapalenie błony śluzowej macicy
• częste występowanie mastitis na początku laktacji
• brak apetytu prowadzący do niskiego pobrania suchej masy, a w efekcie do ketozy.

Zakwaszenie organizmu krowy

Istnieje kilka modeli prowadzenia prawidłowego żywienia krów w przygotowaniu do laktacji i prewencji występowania hipokalcemii. Jednym z nich, który zyskuje coraz większą popularność, jest dążenie do zakwaszenia organizmu dzięki skarmianiu produktów obniżających bilans anionowo-kationowy (DCAB). Dzięki wprowadzeniu do dawki pokarmowej chlorków i siarczanów, pH ustroju spada do takiego poziomu, który „pomaga” w uwalnianiu wapnia z układu kostnego do organizmu. Obniżenie DCAB wpływa również na zwiększoną czułość receptorów odpowiedzialnych za kontakt z kalcytoniną i parathormonem – hormonami odpowiedzialnymi za regulację poziomu wapnia w organizmie krów. 

W optymalnie prowadzonych gospodarstwach stosowanie produktów, które obniżają pH organizmu stało się standardem. Jeżeli doradztwo żywieniowe jest prowadzone w porozumieniu z lekarzem weterynarii, mamy możliwość skonsultowania, czy poziom DCAB w dawce pomógł dostatecznie obniżyć bilans kationów i anionów. Wystarczy, aby lekarz prowadzący stado wykonał prewencyjnie badanie pH moczu u krów w okresie 3 tygodnie przed wycieleniem i takie informacje przekazał doradcy żywieniowemu, z którym gospodarstwo współpracuje.

Karol Michałowski, Kierownik regionu – Doradca Żywieniowy

W związku ze spadającą ceną mleka na rynkach krajowym i globalnym hodowcy bydła mlecznego i producenci mleka powinni zwrócić szczególną uwagę na optymalizację kosztów związanych z żywieniem.

Siła mleczna dawki

Potencjał genetyczny stada, warunki środowiskowe i zarządzanie są kluczowe jeżeli chodzi o wynik ekonomiczny gospodarstwa produkującego mleko. Spośród warunków środowiskowych zaspokojenie potrzeb pokarmowych na białko i energię oraz dostarczenie paszy odpowiedniej jakości jest najistotniejszym czynnikiem, decydującym o opłacalności produkcji, ponieważ według wszelkich kalkulacji koszty żywienia w racjonalnie prowadzonym stadzie stanowią około 60 % kosztów produkcji mleka.

Bardzo ciekawym parametrem, który jest często niedoceniany w Polsce, jest wydajność mleczna dawki pokarmowej, nazywany przez nas „siłą mleczną dawki” (ang. feedefficiency). Jest to parametr, który mówi nam ile kilogramów mleka krowy produkują z 1kg suchej masy. Można powiedzieć, że jest to odwrotność współczynnika wykorzystania paszy FCR (Ang. Feed conversion rate). Parametr FCR, który w dużej mierze mówi o opłacalności produkcji, jest wykorzystywany powszechnie przez producentów mięsa wieprzowego i drobiowego oraz jaj. Należy zadać sobie pytanie, czemu producenci mleka w Polsce nie przywiązują tak dużej uwagi do siły mlecznej dawki pokarmowej? W Europie Zachodniej wielu hodowców zwraca największą uwagę nie na wydajność krów, a właśnie na Feed efficiency. 

Kalkulacja kosztów produkcji pasz objętościowych

Zapewne największym wyzwaniem dla hodowców, którzy chcieliby obliczyć siłę mleczną dawki pokarmowej, jest kalkulacja kosztów produkcji pasz objętościowych. Często wizytując rolników staram się uzyskać informację, ile w ich gospodarstwie kosztuje wyprodukowanie jednej tony kiszonki z kukurydzy. Niewielu rolników potrafi określić te koszty, ponieważ najzwyczajniej w świecie nie prowadzą takich kalkulacji. Wydaje się to dosyć normalne, ponieważ w gospodarstwach rodzinnych przy natłoku obowiązków i często niedoborach siły roboczej, po prostu brakuje czasu na niektóre rzeczy. W związku z tym podczas układania dawek pokarmowych przyjmuję średni koszt wyprodukowania jednej tony kiszonki (lub ekwiwalent, czyli koszt zakupu jednej tony zielonki) na rynku lokalnym. W przypadku pasz treściwych kalkulacja kosztów jest dosyć prosta. Jeżeli pasze pochodzą z zewnątrz wystarczy przyjąć cenę ich zakupu lub koszt wyprodukowania i zakupu surowców. 

Wracając do omawianego parametru przyjmijmy jako przykład kalkulację produkcji mleka średnich rozmiarów krowy o masie ciała 600kg. Zdolność pobrania suchej masy wynosi 4% masy ciała czyli wyżej wymieniona krowa w szczycie laktacji jest w stanie zjeść 24kg suchej masy. Jak wygląda ilość wyprodukowanego mleka z  kg suchej masy w dwóch przypadkach?

Pierwszy przypadek:

Śednia produkcja mleka od krów w szczycie laktacji 35 litrów.

Drugi przypadek:

Średnia produkcja mleka od krów w szczycie laktacji 45 litrów.

W pierwszym przypadku Feed effectiency wynosi 

35kg mleka : 24 kg suchej masy  = 1,458kg mleka z 1 kg suchej masy.

W drugim natomiast

45 kg mleka : 24kg suchej masy = 1,875kg mleka z 1kg suchej masy.

Oczywistym jest że koszt jednego kilograma suchej masy dawki pokarmowej w jednym i drugim przypadku będzie różny ze względu na jakość pasz i koncentrację składników pokarmowych, a także ilość użytych pasz treściwych. I tak przy sporządzaniu dawki dla krowy produkującej 45 kg mleka należy utrzymać wysoką koncentrację składników pokarmowych, jednocześnie dbając o to, aby nie przekroczyć bezpiecznej granicy ilości pasz treściwych. Użycie w takim przypadku tłuszczu chronionego czy białka/aminokwasów chronionych przed rozkładem w żwaczu wydaje się także niezbędne, co jednocześnie winduje cenę jednego kilograma naszej dawki pokarmowej. Sporządzając dawkę pokarmową dla krów o niższej wydajności (35litrów) możemy pozwolić sobie na niższą koncentrację składników pokarmowych, a przy paszach objętościowych dobrej jakości właściwie możemy zrezygnować z „drogich” dodatków. Kiedy jednak spojrzymy na wynik ekonomiczny, zdecydowanie droższa dawka, ale taka o wyższej „sile mlecznej”, przynosi hodowcy dużo lepsze wyniki ekonomiczne.

Podsumowując, w obliczu zawirowań cen na rynku mleka, zarówno hodowcy bydła i producenci mleka jak i doradcy żywieniowi, powinni zwracać szczególną uwagę na koszty jednego kilograma sporządzonej dawki pokarmowej. Z drugiej jednak strony warto zadbać o maksymalizację efektów produkcyjnych, aby wykorzystać cały potencjał genetyczny naszych zwierząt. Jeżeli zrobimy to w odpowiedni sposób z pewnością uzyskamy zadowalający wynik ekonomiczny.

Mariusz Ambroziak, Kierownik regionu – Doradca Żywieniowy

Oszczędność czasu hodowcy przy jednoczesnym zapewnieniu jak najlepszych warunków dla krów – to efekt tworzenia tzw. grup technologicznych w oborze. Są one jednym z najważniejszych elementów opracowywania strategii dla konkretnego stada i obiektu. Mają też kluczowe znaczenie w efektywności produkcji mleka.

Tajniki skutecznego podziału stada

Prowadzenie gospodarstwa mlecznego wymaga zamiłowania, ogromu wiedzy i poświęcania czasu na obserwację, analizę i wnioski. Nie wspomnę o podstawowych czynnościach i obowiązkach. Dlatego przy zarządzaniu stadem kierujmy się zasadą: im prościej tym lepiej. Wybierajmy rozwiązania, które będą mniej czasochłonne, ale nadal efektywne. Nie utrudniajmy sobie życia, nie zawsze więcej oznacza lepiej.

W każdym gospodarstwie, prawdopodobnie, będzie to inne rozwiązanie i z każdą moją propozycją można dyskutować, bo każdy ma inne doświadczenia. Konstruktywne dyskusje zawsze mają sens, bo może się z nich zrodzić kolejne rozwiązanie, które ułatwi komuś pracę. Podział stada na grupy technologiczne nie polega tylko na oddzieleniu krów zasuszonych od dojnych. To również podział na grupy produkcyjne. W tym materiale chcę „na chłodno” przeanalizować kilka opcji grupowania krów.

W wielu przypadkach czynnikiem determinującym podział stada będzie ilość zwierząt w gospodarstwie. Oborę z większą obsadą łatwiej jest podzielić na konkretne grupy. W mniejszych oborach grupę stanowiłyby czasem pojedyncze krowy, co nie miałoby większego sensu. Aby wybrać konkretną strategię musimy wziąć pod uwagę kilka kluczowych aspektów: rodzaj obory (uwięziowa, wolnostanowiskowa, robot), wydajność mleczną stada, potencjał genetyczny oraz bazę paszową w gospodarstwie.

Obory uwięziowe

Zacznijmy od obór uwięziowych, ponieważ takich wciąż jest sporo w naszym województwie. Tu sprawa wydaje się być prosta. Mamy do wyboru dokarmianie z ręki lub stację. Stosujemy wtedy jeden pełny TMR dla wszystkich. Skupiamy się na stole paszowym. Pasza musi być świeża i smaczna tak, aby krowy pobierały możliwie jak najwięcej mieszanki TMR, a nie oczekiwały tylko na kolejny przejazd paszy treściwej. Wózek z paszą treściwą będzie zdecydowanie lepszym rozwiązaniem choćby ze względu na możliwość indywidualnego traktowania każdej krowy, większej ilości odpasów (5-6 razy), a więc mniejszego ryzyka zakwaszenia krów. I tu moja uwaga – ilość paszy, która będzie podana z wózka, musi być korygowana! Najlepiej po próbnym udoju.

Obora wolnostanowiskowa

Pojawia się oczywiście pytanie: stacja czy grupy? Jeżeli grupy, to ile? Tu sytuacja z pozoru wydaje się bardziej skomplikowana, ale znów przyda się chłodna analiza. Stacja paszowa ma kilka plusów. Jest to przede wszystkim możliwość suplementacji bardzo drogich komponentów dla krów w szczycie laktacji (tłuszcze, cholina, chroniona glukoza). W mojej opinii, więcej jest jednak minusów. Bardzo często dominacja w stadzie decyduje, która krowa zje i ile zje paszy ze stacji. Jeżeli mamy ustawioną dużą ilość paszy, to krowy mogą znacznie rzadziej podchodzić do stołu paszowego przez co zwiększa się ryzyko stanów podkwaszenia. Niejednokrotnie pojawiają się problemy techniczne. Potrzebna jest też kontrola i kalibracja stacji. Jeżeli już mamy stację paszową, to pamiętajmy aby akcent był na stół paszowy – a więc mocny TMR (35-40 kg mleka), a stację traktujemy jak bonus.

Grupy laktacyjne

Grupy laktacyjne, w moim odczuciu, są zdecydowanie lepszym rozwiązaniem. Trzeba tylko rozważyć ile tych grup stworzyć. Jeżeli mówimy o rodzinnych gospodarstwach, a nie o wielkich fermach ze sztabem zatrudnionych ludzi, nie ma sensu robić zbyt dużej ilości grup. Trzy czy cztery grupy laktacyjne będą generowały bardzo duże koszty. Czy krowy odwdzięczą się większą wydajnością? Mam duże wątpliwości. Bardzo często to obora determinuje podział na grupy, ale z dwóch grup można zrobić jedną – przygotowujemy ten sam TMR. To oszczędność czasu i pieniędzy. Myślę, że rozważania o ilości grup laktacyjnych powinny opierać się o dwie grupy. Ale warto też wziąć pod uwagę tylko jedną. Faktycznie, w tym przypadku trudniej o maksymalny szczyt laktacji i jest ewentualne ryzyko problemów metabolicznych z powodu zbyt wysokiego BCS (dotyczy to szczególnie stad mocno zróżnicowanych genetycznie). Jeżeli jednak mamy: wyrównany poziom genetyczny, duży potencjał mleczny i dobrze zarządzamy rozrodem, to jest szansa na znacznie łatwiejszą logistykę, mniej stresowych sytuacji dla krów przy zmianie grupy, a tym samym na utrzymanie naprawdę wysokich wydajności. Nie jest to opcja dla wszystkich gospodarstw, ale warta rozważenia.

Roboty udojowe

Jeszcze inaczej wygląda sytuacja z robotami udojowymi. Tam system żywienia jest bardziej złożony, dostosowany pod konkretną technologię i opiera się w głównej mierze na stacji – tak, aby krowy chętnie przychodziły do doju. Ważna jest smakowitość paszy i jej struktura. Bezwzględnie trzeba pamiętać, że decydując się na zakup robota, stado ma inny dostęp do stołu paszowego (zależnie od zastosowanego ruchu krów), ale większą część dawki paszy treściwej krowy otrzymują z robota. I tu powinno zrodzić się pytanie: czy mam na tyle dobrą paszę objętościową, aby inwestować w robota udojowego? Czy potrafię zrobić najlepsze jakościowo kiszonki z traw? Zarówno w systemie żywienia TMR jak i PMR najważniejszą rolę odgrywają pasze objętościowe z użytków zielonych. Oczywiście kiszonka z kukurydzy jest również istotna, ale to kiszonka z traw, oprócz wysokiej wartości białka, wnosi włókno pokarmowe i energię. Duże ilości paszy treściwej i kiszonki z kukurydzy (podstawowa pasza w wielu oborach) niesie znaczne ryzyko podklinicznej kwasicy żwacza. Skutkiem tego schorzenia będą kulawizny spowodowane ochwatem. W przypadku obór wolnostanowiskowych wyposażonych w roboty udojowe kulawizny mogą przysparzać hodowcom ogromne problemy.

Co wybrać?

Nie ma rozwiązania idealnego. Każdy system ma swoje mocne i słabe strony. Najważniejsze, aby obiektywnie ocenić możliwości gospodarstwa i wybrać najkorzystniejszą strategię. Taką, która ułatwi nam pracę, zaoszczędzi czas i pieniądze. To wszystko powinno się jednak opierać o wnikliwą analizę możliwości gospodarstwa.

Anna Jatkowska, specjalista żywieniowy